Historia banków centralnych, cz. 4: Bank Polski

Pierwszym polskim bankiem centralnym był Bank Polski, który w latach 1828-1885 stanowił centralną instytucją finansową Królestwa Polskiego. Dlaczego jego działalność miała tak duże znaczenie dla Polaków pozostających wówczas pod rosyjskim zaborem?

Gmach Banku Polskiego i Giełdy, Pl. Bankowy 1/3, Warszawa. Źródło: wikimedia.org

Jako rządowa instytucja powstał w 1828 r. z funduszy państwowych i posiadał własną osobowość prawną na mocy dekretu rosyjskiego zaborcy - cara Mikołaja I. Jego siedziba znajdowała się w Warszawie w niezwykle okazałym budynku na rogu placu Bankowego i ulicy Elektoralnej (zaprojektował go wybitny włoski architekt Antonio Corazzi). Pierwszym szefem Banku Polskiego był hrabia Ludwik Jelski. Sam budynek istnieje do dziś na placu Bankowym (przy ul. Elektoralnej). Obecnie znajduje się tu Muzeum Kolekcji im. Jana Pawła II.

Działalność

Jako bank emisyjny dysponował prawem emisji banknotów sięgającym wysokości kapitału zakładowego. Początkowo było to 30 milionów polskich złotych, od 1834 r. - 42 mln, a od 1841 r. - 8 milionów rubli, co ówcześnie stanowiło około 53 miliony polskich złotych. Gromadził środki instytucji publicznych i osób prywatnych, udzielał krótko- i długoterminowych kredytów oraz obsługiwał zagraniczne pożyczki. Bez wątpienia przyczynił się do upowszechnia edukacji finansowej wśród wielu przedstawicieli bardziej oświeconych warstw społecznych (np. wykształcił osoby doskonale rozumiejące ówczesne zagadnienia ekonomiczne i rolę, jaką ma do spełnienia nowoczesny obrót pieniężny w rozwoju społecznym i gospodarczym ziem polskich).

Główny cel

Najważniejszy cel Banku Polskiego stanowiło wspieranie działalności przemysłowej i handlowej na obszarze Królestwa Polskiego. To dlatego finansował powstawanie bitych dróg, rozwój górnictwa rządowego i kolei żelaznej, ekspansję handlu zagranicznego oraz realizację ważnych inwestycji gospodarczych (np. budowę Kanału Augustowskiego oraz powstanie Huty Bankowej w Dąbrowie Górniczej, wówczas jednej z najnowocześniejszych w Europie, działającej zresztą do dziś).

Początek końca

Kilka lat po powstaniu styczniowym, w 1869 r., Bank Polski podporządkowano rosyjskiemu Ministerstwu Skarbu w Petersburgu. Rok później instytucję pozbawiono nie tylko prawa emisji banknotów, ale również udzielania kredytów długoterminowych. W 1886 r. postawiono ją w stan likwidacji, trwającą kilka kolejnych lat, a majątek Banku Polskiego został przejęty przez Bank Państwowy Rosji.

Założyciel

Założycielem Banku Polskiego był książę Ksawery Drucki-Lubecki - członek Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego w 1815 r., minister skarbu Królestwa Polskiego w latach 1821-1830. Pełniąc to stanowisko, zasłynął m.in. z bezwzględnej egzekucji zaległości podatkowych.

Podobizna księcia znalazła się na złotej monecie okolicznościowej o nominale 200 zł wyemitowanej w 2009 r. z okazji 180. rocznicy założenia pierwszego banku centralnego w Polsce. Do dziś w Warszawie przy ulicy Elektoralnej rośnie okazały kasztanowiec zasadzony właśnie przez Druckiego-Lubeckiego.

Mariusz Tomczak
Redakcja CI

Czytaj także:

Szwedzki Bank Narodowy

Bank of England

Banco de Espana